Cultuurhistorische Verkenning
Een belangrijke gebiedsgerichte methode is de Cultuurhistorische Verkenning. In een Cultuurhistorische Verkenning wordt het cultuurhistorisch belang van een plangebied in beeld gebracht in relatie tot toekomstige ontwikkelingen. Er bestaan verschillende varianten van cultuurhistorische verkenningen, bijvoorbeeld een verkenning om ruimtelijke scenario’s te ontwikkelen of een verkenning ter ondersteuning van integrale belangenafweging. In een Cultuurhistorische Verkenning staan ontwerpprincipes en uitgangspunten voor ruimtelijke kwaliteit, om cultureel erfgoed tijdig een plek te geven bij ruimtelijke afwegingen.
Hier vindt u enkele voorbeelden van verkenningen.
Cultuurhistorische verkenning binnenstad Dokkum
Roermond – uitbreidingsplan componistenbuurt
Landschapsbiografie
De ‘Landschapsbiografie’ is een methode die het mogelijk maakt om de historie te gebruiken om het landschap van de toekomst te vormen. Niet van bovenaf, maar samen met de lokale bevolking en belanghebbenden. Want het is in de eerste plaats hun landschap.
Aanleiding voor een landschapsbiografie zijn ofwel concrete ruimtelijke opgaven, dan wel de wens om voor een gebied een langetermijnvisie te ontwikkelen. In beide gevallen is het wenselijk zoveel mogelijk recht te doen aan alle belangen die in het geding zijn.
De landschapsbiografie is als methode relatief nieuw en vindt zijn toepassing in grotere gebiedsgerichte projecten waar sprake is van een aanzienlijke (wens tot) transformatie. De meest gebruikelijk vorm is een toegankelijk geschreven en rijk geïllustreerd boek. Steeds vaker wordt ook een internet platform gemaakt waarop bewoners hun kennis en verhalen over bijzondere plekken kwijt kunnen, en daarover met elkaar in gesprek gaan.
Lees hier meer over de methodiek en achtergronden van de landschapsbiografie.
Enkele voorbeelden van landschapbiografieën zijn:
Historische Atlas van de Brettenzone
De Mieden, cultuurhistorie, mens & natuur
Cultuurhistorische Effect Rapportage (CHER)
In een Cultuurhistorische Effect Rapportage (CHER) kan een gemeente de effecten van geplande ruimtelijke (bodem)ingrepen op cultureel erfgoed beschrijven en daarnaast aanbevelingen doen. De uitkomsten kunnen in een vroeg stadium van planvorming een rol spelen, als hulpmiddel in ontwerp en besluitvorming. Wat zijn bijvoorbeeld consequenties van recreatieplannen in een gebied met bijzondere cultureel erfgoed waarden en wat zijn ontwerpscenario’s die cultureel erfgoed en recreatie combineren? Het opstellen van een CHER is niet verplicht, maar aanbevolen bij specifieke plannen voor functieverandering in stedelijk en landelijk gebied. Het uitvoeren van een milieu effectrapportage (m.e.r.) bij beoordelingsplichtige activiteiten, met daarin aandacht voor cultureel erfgoed als wezenlijk onderdeel van milieu, kan wel een verplichting zijn.
Een voorbeeld is de Cultuurhistorische Effectrapportage voor de Willem Arntszhoeve, gemeente Zeist.
Inventariseren gebruikswaarde cultureel erfgoed
Bewoners, bezoekers, bedrijven en lokale (belangen)organisaties zijn belangrijke gebiedsdeskundigen. Zij kunnen vanuit hun eigen perspectief aangeven welke cultureel erfgoed waarden belangrijk zijn in een gebied, waarom, hoe en met wie deze waarden beschermd of versterkt kunnen worden. Er zijn diverse methoden die zich richten op een integrale beschrijving van het belang van cultureel erfgoed. Bijvoorbeeld:
- Landschapskwaliteitstoets (LKT) - een team van gebiedsdeskundigen beoordeelt in één dag de kwaliteiten van een landschap.
- Biografie van het landschap – de waardering van het landschap door verschillende ‘generaties’: een omvangrijk onderzoek naar de samenhang van fysieke structuren en culturele waarden van een landschap. Elke ‘generatie’ heeft het landschap op haar eigen manier gebruikt en koppelt dus andere waarden aan het zelfde landschap. Naast de bekende thema’s archeologie, historische (steden)bouwkunde en historische geografie, is in een ‘biografie van het landschap’ ook plek voor bijvoorbeeld geografische naamkunde en historische ecologie.
- Reverse Archeology - sociale en economische wensen van gebruikers staan centraal: Het uitgangspunt is dat de ambitie met betrekking tot archeologie aan het begin van een ruimtelijke proces bekend wordt.
- Historic Landscape and Urban Characterisation (English Heritage) - het belang van cultureel erfgoed voor de huidige maatschappij staat centraal: een inventarisatie van de ‘contemporary past’ van een gebied.
Een voorbeeld is Change and Creation: historic landscape character 1950 – 2000, English Heritage.
Lagenbenadering
De lagenbenadering is een handige methode om uiteenlopende functies in een gebied te analyseren en afwegingen te maken. De lagenbenadering presenteert het landschap in drie lagen: ondergrond, netwerken, occupatie. Elke laag kent haar eigen functies, met een eigen ‘ontwikkeltijd’. Een belangrijk onderdeel van de benadering is de relatie tussen lagen: wat is de consequentie van een ingreep in de ene laag voor de andere lagen. Cultureel erfgoed is met name onderdeel van laag ‘ondergrond’ (lange ontstaansgeschiedenis), maar komt ook naar voren in de laag netwerken (bv houtwallen), of de laag ‘occupatie’ (bv zichtbaar maken van verdwenen structuren). Het gebruik van de lagenbenadering kan de kwetsbaarheid én kansen van cultureel erfgoed zichtbaar maken, in relatie tot andere functies.
