In het juridisch instrumenteel spoor gaat het om een instrumentele verankering van de te realiseren ambities en doelen op het gebied van cultureel erfgoed. Het gaat hierbij om waarden en belangen in de sfeer van de archeologie, monumenten (gebouwen en gebieden) en cultuurhistorische waardevolle landschappen. De instrumenten voor de borging en verankering vloeien voort uit wettelijke regelingen en besluiten.
De gemeente moet bij de verankering en uitwerking van haar beleid rekening houden met geldende juridische en bestuurlijke kaders en beschikt daarbinnen over een eigen beleidsruimte en eigen instrumenten om erfgoed in relatie tot ruimte te verankeren, namelijk:
De verschillende instrumenten worden in samenhang gebruikt. Het bestemmingsplan is het enige gemeentelijk plan wat voor eenieder rechtstreeks bindend is. Wil een burger, bedrijf of overheid bijvoorbeeld een bouwplan realiseren, dan dient een omgevingsvergunning te worden aangevraagd die onder andere wordt getoetst aan het bestemmingsplan. In de gemeentelijke erfgoed- of monumentenverordening is daarnaast opgenomen voor welke ingrepen bepaalde vergunningen zijn vereist.
Enkele zaken met betrekking tot jurisprudentie zijn tevens in deze handreiking opgenomen.
